8.4.15

Unha aposta pola creatividade como metodoloxía pedagóxica

No pasado mes de decembro publicouse na revista EduGa un artigo que sobre o ensino que me foi solicitado partindo dun punto de vista persoal. O artigo arrinca da miña experiencia de estudante –como neno e adolescente– para viaxar ata a miña experiencia de pai –que supón un segundo encontro coa escola–, así como a miña experiencia de escritor que visita anualmente un elevado número de centros de ensino. O artigo supón unha aposta clara pola asunción da creatividade como metodoloxía pedagóxica. Reprodúzoo a continuación.

Eu creo, ti creas, el crea

As persoas que non somos profesionais da educación adoitamos viaxar dúas veces á escola. A primeira vez, a viaxe é unha inmersión; a segunda unha aproximación. A primeira vez, claro, é cando somos cativos e nos toca asistir como alumnos e alumnas. A segunda vez é cando somos nais e pais, e nos toca acompañar o proceso educativo das nosas fillas e fillos. E, entre a primeira e a segunda viaxe descubrimos a distancia enorme que o tempo, coma un caracol paciente, foi marcando desde o punto de partida ao punto de regreso.

No meu caso, ademais, teño a oportunidade como escritor de visitar arredor de vinte centros de ensino distintos por ano, de todos os niveis posibles, desde Educación Infantil a Bacharelato, sen excluír a Universidade. E o que máis agradezo desa circunstancia é o contacto directo e constante que me ofrece co ámbito docente. E tamén que me permite tocar coas miñas mans a enorme diferenza de calidade educativa que existe entre o ensino privado e o público, claramente a favor deste último, malia os absurdos prexuízos e os ridículos mitos existentes na sociedade e malia o grave descoido dotacional ao que, desde instancias públicas, se somete o ensino público, que é o que ofrece oportunidades a todos e vela por unha educación cívica dirixida a nivelar o benestar social e a desigualdade.


Ás veces, a memoria, ese animal voluminoso que tanto condiciona os nosos movementos, tira de min cara ao estudante que fun. Daquela, os meus ollos viran dentro das cuncas, ollando cara ao interior, e redescúbrome. Redescúbrome naquel neno curioso, creativo e rebelde que fun; naquel mozo inquedo e inconformista que se sublevaba contra un sistema escolar que sentía esmagador. Os tempos eran distintos, abofé. E aqueles tempos non foron demasiado xenerosos nas aulas, cando menos para min. Non o foron, por exemplo, nas mans daquel profesor que batía en nós, unha e outra vez, coa vara dunha percha a fin de manternos aterrorizados durante toda a hora. Non o foron, por exemplo, nunha agoniante xornada que comezaba ás nove da mañá e teoricamente remataba ás seis da tarde (co xantar no centro incluído) pero na práctica remataba ás oito porque a maior parte dos días a clase enteira era obsequiada con dúas horas de propina como castigo colectivo, sen que ninguén o impedise. O profesor, claro, liscaba á súa casa porque quedabamos nas mans de «educadores» aos que se lles encargaba o cometido de vixiarnos. Aqueles tempos tampouco foron demasiado xenerosos, por exemplo, no rostro dun profesor de Educación Física (materia daquela chamada Ximnasia) que nos guindaba landras contra o corpo e que apagaba os seus cigarros nos nosos brazos. En fin, aqueles tempos non foron demasiado xenerosos por tantos despropósitos como eu persoalmente vivín ao longo dos catro centros educativos (en moito maior medida nuns ca noutros, evidentemente) polos que pasei durante a miña infancia e adolescencia (dous na EXB e dous no BUP), especialmente nos anos setenta.

Se cadra é por iso polo que sinto unha enorme envexa das miñas fillas. Sinto envexa das súas circunstancias, do seu profesorado, en xeral, eficaz e voluntarista, e dun ensino integrador que as acolle, aínda que, loxicamente, con carencias e moitos retos.

Por iso, sen dúbida, o ensino público (o que de verdade me interesa, o que de verdade debería interesarlle á sociedade), xa tan afastado do que eu vivín na miña infancia, debe asumir un novo enfoque docente no xeito de encarar o futuro. E, moi especialmente, no xeito de encarar ese novo futuro dunha sociedade dixital no que as persoas van ter que abrirse camiño por si mesmas, con enorme autonomía, nun mercado laboral no que a iniciativa persoal, a orixinalidade e a inventiva van ser factores decisivos.

Do que se trata é de asumir un novo enfoque pedagóxico. De convocar para a docencia un gran enfoque –en xeral– ausente. Ao meu ver –e ao de algúns pedagogos e profesores aos que sigo–, o ensino público debe apostar, decididamente, pola creatividade. E, para iso, a creatividade ten que abrirse paso entre as pautas regradas do coñecemento máis metódico, empírico e racional.

A memoria condúceme de novo ao pasado e a un pésimo profesor de Literatura que tiven no bacharelato. Aquel profesor –que, ironicamente, tiña o mesmo nome, en masculino, ca un personaxe referencial da tradición literaria española– reducía a literatura, desposuída da palabra, a unha simple relación de nomes de autores, títulos e datas de publicación. E niso consistían as súas clases e os exames, que sempre tiñan forma de test. Aquel adolescente que era eu, que xa sentía un enorme interese pola literatura, adormecía nas súas clases, insulsas, apáticas e desmotivadoras. Supoño, claro, que sempre debín parecerlle un alumno moi pouco aplicado. Nunha ocasión, o profesor solicitou voluntarios para realizar un traballo individual sobre un tema concreto que non lembro. Un traballo escolar sobre literatura elaborado ao meu xeito na casa era unha das poucas cousas que me podían interesar. Xa que logo, lin, investiguei, reflexionei, redactei e entreguei o meu traballo, escrito con verdadeira paixón por un adolescente que sabía o que quería na vida pero non atopaba quen llo mostrase. Ao cabo de varios días, aquel profesor felicitoume en público por ter entregado un traballo tan bo malia que sen dúbida –dicía el– tiña que ser copiado. Felicitoume, así e todo, pero insistiu diante de toda a clase no feito de que el non acreditaba en ningún momento en que eu puidese facer un traballo así. Evidentemente, un burócrata do ensino da literatura coma el era incapaz de confiar na creatividade das persoas. A súa visión aséptica da arte e da capacidade ficcional do ser humano traizoábao.

Hoxe, tantos anos despois, pregúntome como é posible que a miña curiosidade e a miña vocación sobrevivisen a todo iso. Só atopo unha explicación: tiña que ser moi forte. Tiña que estar impulsada pola imparable forza da creatividade, tan reprimida desde a escola naquela época.

E hoxe, tantos anos despois, a cada paso que dou nos centros de ensino sei que a paisaxe é ben distinta e atópome con verdadeiros profesionais que transmiten con devoción o amor polos libros e pola literatura, profesionais que saben espremer atractivos zumes literarios cos textos para facelos máis saborosos, profesionais que empregan os poderosos recursos das bibliotecas escolares galegas nas que un profesorado apaixonado e voluntarista bombea sangue do seu propio corazón converténdose en verdadeiros doadores da palabra.


Naturalmente, coa reivindicación da creatividade, non estou a propoñer que o ensino público se apoie nela para encher a sociedade de escritores. Non, non se trata diso. É máis, eu sempre digo (mesmo nas charlas que dou diante do profesorado interesado en estimular o alumnado desde a literatura) que non debemos obsesionarnos con crear escritores senón que o importante é crear lectores libres. Os escritores nacen de aí. Da liberdade que nos concede a lectura. Pero, ademais, non debemos obsesionarnos con iso porque a creatividade non só é a base da literatura. Nin sequera é unicamente a base das disciplinas humanísticas. Tamén é a base da investigación científica, da iniciativa empresarial, das artes escénicas, das artes plásticas, da innovación tecnolóxica... Do progreso, en definitiva. A creatividade impúlsao todo. E non o digo eu. Dino os estudos máis rigorosos das mellores universidades do mundo.

Cando escribín o meu libro xuvenil Cartas de amor, entrevistei a unha inmigrante uruguaia que acababa de chegar chamada Karen. Eu quería escribir un relato sobre a inmigración desde o punto de vista dunha adolescente que se ve obrigada a integrarse nun sistema educativo distinto do seu. Detrás da personaxe do meu libro está Karen, unha persoa real, que hoxe en día xa é nai. Karen díxome hai oito ou nove anos que o que máis lle custaba asumir no seu proceso de integración escolar era un sistema de estudo –o noso– baseado na memorización que fomentaba moi pouco a iniciativa, a creatividade e a capacidade de investigación do alumnado. En relación con iso, dicía que notaba un gran contraste entre a capacidade crítica e a madurez dos adolescentes uruguaios e a dependencia e a inmadurez dos adolescentes galegos. Eu non teño ningunha dúbida de que un ensino polarizado exclusivamente na memorización, que ignora a creatividade, fomentará en moita maior medida a aparición de estudantes acríticos, con escasa capacidade para tomar a iniciativa. A innovación nunca estará moldeada polas súas mans. O pasado ano tiven na miña casa, durante todo o curso escolar, unha estudante americana ao abeiro dun programa de acollida estudantil. Gabbi, a adolescente americana, que procedía de Portland, ratificou coas súas palabras, ao longo do ano, as mesmas opinións que algúns anos antes me transmitira Karen.
Curiosamente, chámame a atención comprobar como en xeral o profesorado de educación infantil realiza un enorme esforzo por fomentar a creatividade nunha idade en que se acepta maioritariamente que os cativos e cativas precisan da imaxinación para a súa construción persoal. Logo, a medida que van subindo de nivel educativo esa conciencia docente que pon en valor a creatividade vai perdéndose progresivamente, coma se o coñecemento fose contrario á capacidade de soñar e de realiarse persoal e culturalmente a partir da fantasía. En que punto desbotamos a creatividade das nosas vidas en nome da razón?

Ora, son consciente de que un cambio de orientación dese calibre non pode depender da vontade do profesorado, que ten que se enfrontar a currículos e programas inexorables. O cambio ten que estar apoiado por todo o sistema educativo e por unha nova consideración no marco da lexislación educativa. A tarefa debe ser tamén impulsada desde o consenso baixo a responsabilidade da Administración pública.

Agora vénme á memoria aquel personaxe de A Náusea, de Jean Paul Sartre (un libro que só devorei na adolescencia e nunca máis esquecín), que se formaba de xeito autodidacta lendo unha enciclopedia por orde alfabética e o seu coñecemento só alcanzaba naquel momento ata determinada letra do alfabeto. O sistema pode ser moi metódico e moi racional pero é profundamente ridículo e inútil.

Con seguridade, a excelente acollida que o meu libro Poetízate ten nas aulas se debe, precisamente, á súa vocación por transmitir a poesía como unha ollada rebelde e crítica sobre o mundo, desgramaticalizada, desposuída da forma e chea de significado subxectivo. Porque a transmisión da poesía non pode ser unha lección para aprender senón un xeito de percibir a vida que foxe da racionalidade e que é capaz de expresar non só a beleza senón tamén outras moitas cousas como a rabia, a incerteza, a impotencia, o desexo, o medo, a dúbida, a indignación, a rebelión... e todo iso que é especialmente relevante durante a adolescencia.
Hai pouco lin unha entrevista con Zovana Ivcevic –investigadora da Universidade de Yale e coordinadora dun estudo sobre potenciación da creatividade– na que aseguraba que é unha equivocación reprimir as reaccións persoais e exercitar a mente para que sexa obxectiva. Ela argumentaba que é unha equivocación porque a razón e a emoción deben estar integradas nos procesos de aprendizaxe. A imaxinación, a innovación e a creatividade son factores clave para avanzar e xerar riqueza, defendía cunha contundencia que nos pode parecer revolucionaria pero que resulta completamente tanxible. Na Universidade de Yale téñeno claro. E nós?

Sempre que me é posible realizo coas miñas fillas, unha tarde á semana, dous obradoiros: un literario e outro científico. No científico apáñome como podo, pois non posúo grandes coñecementos. Pero, a cambio, observo que, –ademais de elas esperaren esa tarde con devoción– a creatividade estimula enormemente a súa sede e desexo de coñecemento e de investigación, de experimentación. E, en definitiva, de aprender, de medrar cultural e intelectualmente.

O cambio tecnolóxico está a impulsar unha nova sociedade dixital, con novos retos, algúns aínda descoñecidos. Preparémonos. E, sobre todo, preparémolos. No futuro só unha sociedade creativa será unha sociedade de oportunidades. E só as persoas creativas serán capaces de construír esa nova e esperanzadora sociedade onde todos e todas teñamos cabida.


11.3.15

«Poétic@», algunhas cuestións sobre a miña proposta de poesía dixital

A primeira hora do martes fixen público a través de Facebook o meu último libro, titulado Poétic@. E xa non puiden continuar. Para celebrar o acontecemento, visitoume unha xenerosa gastroenterite vírica que se ocupou de min estes dous días e me solicitou dedicación exclusiva. Tiven que darlla. Non se me ocorría nada mellor que facer co meu corpo neses momentos. 

Agora xa lle dei os dous bicos de despedida (unha despedida bastante pudorosa, tendo en conta as confianzas que colleu co meu corpo), e xa ten un pé no tren coa intención de baixar na estación máis achegada para coller a alguén distraído. En fin, que nada máis presentar Poética, abandoneino á súa sorte no ciberespazo. Non estivo mal, para ser o meu primeiro libro electrónico. Probablemente, a gastroenterite quixo escenificar ese abonda xa! de máis dun ano de traballo esgotador online e mandábame a mensaxe de durme, isto rematou. E chegou no momento xusto. Se cadra temía que eu continuase máis tempo adherido á pantalla do ordenador, procurando o Santo Grial dixital. 

O Santo Grial non o atopei, pero si unha nova forma de vehiculizar a miña creatividade poética. Non son ningún experto en literatura electrónica, pero teño a sensación de que o artefacto que amañamos Estudi LLimona e mais eu non se asemella demasiado ao existente na rede. Claro que na literatura electrónica está case todo por inventar. En calquera caso, estou convencido de que este libro supón un paso decisivo para a literatura electrónica en lingua galega polo que ten de aposta, de innovación e tamén, evidementemente, de risco. Pero a corda frouxa non deixa de ser moi atraente. A vertixe estimula.  

En calquera caso, foi unha exploración enriquecedora, da que aprendín moitísimo e non me refiro só a cuestións técnicas (que tamén) senón, sobre todo, ao comportamento da literatura na rede e a como a rede condiciona ou marca a literatura. Certo é que a miña experiencia se restrinxe ao ámbio da poesía, pero creo que pode ser extrapolable a toda a literatura, salvando as distancias xenéricas. 
O longo proceso creativo de Poétic@ é algo que conto no limiar. Si, nese longo limiar tan pouco propio do medio dixital pero co que eu quixen que non esquecese a fasquía de libro que buscaba para este poemario electrónico.

O editor son eu mesmo, baixo o selo Pitipoto, pois non coñezo outra fórmula hoxe para un tipo de edición que ten custes pero non ten retorno (ou cando menos, resulta imposible pensar nun retorno á medida dos custes). Xa que logo, volvo á autoedición coa que comecei a miña andaina na poesía hai tantos anos (Persianas, pedramol e outros nervios, 1992). 

Para o deseño e o desenvolvemento web precisei, claro, a man do Estudi Llimona, radicado en Palma de Mallorca, ao que non podo máis que expresarlle todo o meu agradecemento (moi especialmente Kris Darias, con quen compartín unha videoconferencia semanal durante un ano) e eu mesmo asumín o lento e traballoso proceso de maquetación online, proceso que produciu modificacións no propio texto e mesmo alterou o proceso creativo moito máis do esperado. Tiña que ser así. O medio impón as súas condicións.

En canto aos contidos, Poética  exhibe un discurso ácido e corrosivo sobre a propia poesía e os seus mitos e tópicos no que nada se salva. Nin sequera eu. Polémico? Se cadra. Pero sen apostar non se dan pasos adiante. As citas forman parte do poema de tal xeito que están integradas nel, formando parte indisociable da súa esencia. Así cheguei á conclusión de que para definir os «poemas» era máis doado botar man da expresión «instalación poética», xa que son varios os elementos, as linguaxes e os discursos que existen en cada «instalación». Ademais de ser unha proposta atrevida por apostar pola literatura electrónica, Poética tamén quere ser unha proposta atrevida pola propia concepción do texto. Se o conseguín ou non, é algo que xa non me toca dicir a min.

E nada máis, cando menos, espero que gocedes del!


6.3.15

Ses volve cun novo álbum para «Tronzar os valos»

O novo álbum de Ses ten unha pintaza espectacular. Ses é a trobadora galega do século XXI, cunha música excelente e unha capacidade comunicativa impactante. É unha artista de xenio nada destrozado! Letras penetrantes, músicas mestizas e unha personalidade definidísima fan de Ses unha cantautora capaz de traspasar os valos.


 

5.1.15

Señora Carme: a voz que retorna á terra

Aos 82 anos, cando eu a coñecín, a súa voz soaba envolvente, vigorosa e arrastrada como a de Édith Piaf: «Ai alá na flor dos meus anos / Ai fun anos sacrificada / Ai sufrín penas, sufrín males /Ai ai o que eu teño pasado». Na flor dos meus anos, ademais do título do seu único disco en solitario (unha verdadeira alfaia da música tradicional galega) constituíu o seu tema central, co que ela se sentía máis identificada. Como todo o que cantou, era unha melodía tradicional.
Onte a mediodía, Uxía deume a triste noticia de que a voz da Señora Carmen acababa de se apagar para sempre. Foi precisamente Uxía a que en 2007 me convidou a facerlle unha longa entrevista a esta muller inesquecible (entrevista que se recolle no DVD no disco) así como a escribir a súa biografía, que titulei A voz que vén da seitura.
A Señora Carmen era unha muller reservada, discreta e humilde, que desde moza viviu apañando coas cordas vocais as melodías da música tradicional galega para agochalas en cada poro e en cada enruga da súa pel. A música foi a apócema que sempre a fixo saír adiante. A pesar de que non comezou a cantar en público ata os 70 anos (da man de Malvela), nos carreiros da súa vida privada a música foi a imprescindible corrente que a empurraba, unha fonte de enerxía íntima, creativa, vital. Xa na súa adolescencia e mocidade cantaba mentres traballaba o campo a golpe de legón, cantaba cando camiñaba co fouciño e a gadaña ao lombo, cantaba mentres botaba o millo, mentres o apañaba, mentres sementaba a herba. Cantaba ao sachar, cantaba ao fregar a casa, cantaba no muíño, cantaba botando os feixóns, cantaba o prezo da froita que vendía no mercado do Porriño, cantaba cando viña da seitura, cantaba cando viña da segada. E as súas veciñas agachábanse detrás do millo para deleitarse en segredo co encontro daquela voz marabillosa. Cantaba con voz anónima e prodixiosa, esa que inundou durante toda a vida o acontecer cotián dos que a rodearon sen que o resto do mundo puidesemos aínda, lamentablemente, descubrila.
Pero ela nunca se considerou a si mesma unha voz en solitario. Sentía e reivindicaba con intensidade a súa pertenza a Malvela, o grupo de música tradicional de Mos –formado por mulleres e impulsado por Uxía– co que a súa voz renaceu para a canción.
Agora, esa voz retorna á terra que lle prestou o humus que a fixo intensa, telúrica e desgarrada, campesiña, vigorosa, nutritiva e identitaria. A min non me queda máis que mandarlle un aturuxo de vida e recoñecemento por aqueles fermosos días que me permitiu compartir con ela. E polo exemplo e o inesquecible galano que lle deixa á nosa cultura.


13.12.14

«O principiño», unha película á altura dun libro de culto?

A través da revista portuguesa Fábulas, que sigo desde hai tempo, descubro que un libro tan emblemático e simbólico como O principiño foi levado ao cine en Francia. Non debe ser un reto doado, desde logo. En Fábulas adiántannos o tráiler dunha película (de animación) que non se estreará ata o 7 outubro do 2015 (en Francia). Así que, malia boa pinta que ten, haberá que esperar.



1.11.14

Sobre os booktráilers e a literatura transmedia

Malia as voces que falan da morte do booktráiler, cuestión que é moi discutible, moi especialmente nun momento en que emerxe a narrativa transmedia con toda a enerxía que lle inxecta o futuro dixital, con Silencio decidinme, por primeira vez, a facer un booktráiler. Refírome, claro, a un booktráiler ficcionado, pois un bo booktráiler, entendo eu, ten que manexar os mesmos plantexamentos narrativos que unha novela. Con todo, eu xa fixera un booktráiler con Un país a medio facer, pero realizado dentro dos parámetros dunha peza xornalística (reprodúzoo máis abaixo).

Aínda que non lle quito algunhas razóns ao artigo citado, creo que nada ten que ver a morte do booktráiler coa súa popularización, que foi impulsada grazas á versatilidade e simplificación das ferramentas de edición de video. Sen dúbida, ese tamén é un dos motivos polos que eu mesmo puiden realizar o meu propio booktráiler. E, aínda que puidese parecer sorprendente que eu diga iso, o coñecemento e manexo das ferramentas multimedia son unha necesidade para o escritor do futuro –case do presente– ante os novos retos da literatura transmedia. Eu xa estou a traballar nese camiño e espero poder ofrecerllo aos meus lectores e lectoras axiña, dando un paso moito máis avanzado e decidido que o modelo de edición estendida que empreguei en O meu gato é un poeta.

Entendo que o meu booktráiler de Silencio adoece de dificultades e descoñecemento técnico pero en cambio exhibe as armas de quen ten a experiencia de saber construír unha historia. Ora ben, tanto un coma outro, serán factores decisivos no futuro. Teño o convencemento de que os escritores e escritoras teremos que posuír tamén certo espírito de tecnólogos/as. E iso non significa, en absoluto, renunciar á palabra, que continuará a ser o elemento imprescindible do noso traballo. Pero só apostar por esa liña significará facer noso o futuro.


Silencio (Xerais, 2014)

Un país a medio facer (Xerais,2008)



25.10.14

Entrevista con Suso de Toro en Ara.cat

O xornal catalán Ara.cat publicou unha longa e interesante entrevista con Suso de Toro feita por Carles Capdevila na que fala de política e de literatura. O escritor –que nunca abandounou o ámbito da intervención– acaba de volver á actualidade coa publicación de Somnámbulos, e advirte que deu por rematada unha carreira literaria pero non a súa relación coa literatura. O regreso do escritor máis iconoclasta e inconformista da literatura galega é unha boa noticia.



8.10.14

«Biblioferit», unha canción de amor ás bibliotecas

O Servei de Biblioteques da Generalitat de Catalunya encargoulle a La Tresca i la Verdesca, un grupo de música infantil, que compuxese unha canción sobre as bibliotecas coa vocación de animar os pequenos lectores e lectoras ao seu uso e, ao tempo, que servise de seu como elemento de animación lectora. Os membros de La Tresca i la Verdesca crearon unha fermosa canción de amor á biblioteca, titulada Biblioferit, emulando o conto da Ratiña presumida. O resultado final é este magnífico vídeo musical, tan emotivo para as persoas que traballamos na animación á lectura e facemos nosas as imaxes que aparecen na pantalla.
Observando unha sociedade coa madurez cultural da catalana, tan capaz de xerar ilusión e de apoiar a cidadanía no recoñecemento da súa propia cultura, non debería estrañarlle a ninguén que desexen ser unha nación independente. Con esa capacidade xigantesca de soñar e crear referentes (que contrasta tanto coa miseria cultural da Consellería de Cultura), o Estado catalán (que chegará algún día, sen dúbida, pois os cataláns así o desexan) será un dos estados máis avanzados de Europa en políticas educativas e culturais.




Biblioferit from suvata produccions on Vimeo.


«El grup d'animació infantil i familiar de La Tresca i la Verdesca han rebut l'encàrrec de fer una cançó per a tots aquells que ens agrada passar hores i hores en la biblioteca. El cas és que hi ha algú que s'hi ha passat tantes, que hi està enamorat. És el "Biblioferit", un malalt d'amor per una biblioteca» (Catalunya Radio).

25.9.14

Celso Emilio Ferreiro e Os Diplomáticos de Monte Alto

Este ano, o Festival Revenidas e a Asociación Cultural Liviao de Marrao, que organizou Por parroquias, celebraron os 20 anos do Bravú. No Culturgal inaugurarase unha exposición do significado deses 20 anos e Os Diplomáticos de Monte Alto volveron a subir aos escenarios para conmemorar ese movemento do que foron humus. Tamén realizaron un videoclip, xa ben coñecido, que aínda non reproducín en Cabrafanada e para o que tiven a fortuna de colaborar. Os Diplomáticos de Monte Alto e Celso Emilo Ferreiro, dous enormes motores da cultura galega, están xuntos nesta versión de «Deitado frente ao mar»